راهنمای سفر به ایزدخواست؛ آپارتمان‌نشینی در دل تاریخ

ایزدخواست؛ شهری در ایران که قرن‌ها پیش، زندگی آپارتمانی را تجربه کرد.

 

 

 

ارمون آنلاین: در شمال استان فارس، میان مسیر تاریخی اصفهان و شیراز، شهری بر فراز صخره‌ای بلند قرار گرفته که قرن‌هاست نگاه پژوهشگران و گردشگران را به خود جلب کرده است. ایزدخواست با مجموعه‌ای از قلعه، کاروانسرا، پل و آتشکده، یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های معماری تاریخی ایران به شمار می‌رود.

 

این شهر دارای سابقه باستانی بسیار است و اکثریت نزدیک به اتفاق جهانگردان خارجی، در سفرنامه‌های خود از این شهر و دژ آن یاد کرده‌اند. بومیان ایزدخواست از لحاظ قومی پارس هستند و زبانشان پارسی با گویش ایزدخواستی است. قطعه یک آزادراه شیراز – اصفهان از کنار این شهرستان عبور می‌کند.

ایزدخواست به دروازه تمدن استان فارس مشهور است.

پس از ورود به استان فارس از طریق بزرگراه اصفهان – شیراز، ایزدخواست نخستین شهر سر راه است. سد ایزدخواست مربوط به دوره ساسانیان است و در ۵ کیلومتری این شهر قرار دارد. این سد اولین سد قوسی جهان است.

 

در دهخدا چنین آمده است: «نام قلعه‌ای است در اراضی ولایت فارس که به اصفهان اقرب است و آن را ایزدخواست گویند. سبب تسمیه‌اش را نوشته‌اند که لشکری بدانجا مقام کرده بودند چندان برف ببارید که بیشتر آنها در زیر برف بمردند. فردا که سؤال و گفتگو شد که چرا چنین وهنی اتفاق افتاد بزرگ ایشان گفت: «ایزد خواست» و در آنجا توقف کردند و اموات را دفن کرده قریه‌ای بنا نمودند به این نام معروف و موسوم شد. (انجمن‌آرا) (آنندراج): در آن موضع دیهی بنا کردند و یزدخواست نام نهادند یعنی خدا هلاک ایشان خواست.

بنای قلعه در کنار دره‌ای است و اصل بنای آن چند اشکوب است؛ و در پایین آن خانه‌های روستاست.

همچنین مسجدی که در این مجموعه بر اسکلت چهارطاقی ساسانی بنا شده و پایه‌های سنگی ساسانی دیوارهای آن هنوز موجود است. این مسجد بر روی آتشکدهٔ قلعه بنا شده است که از مساجد ابتدایی ایران و به سبک معماری خیمه‌ای می‌باشد.

 

 

 

آنچه این شهر را از بسیاری از محوطه‌های تاریخی متمایز می‌کند، شیوه ساخت‌وساز در قلعه ایزدخواست است. خانه‌ها به‌صورت فشرده، چندطبقه و پلکانی ساخته شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که در برخی بخش‌ها، بام یک خانه، حیاط خانه‌ای دیگر محسوب می‌شده است. این الگوی سکونت متراکم، شباهت قابل‌توجهی به مفهوم امروزی آپارتمان‌نشینی دارد.

 

 

 

به همین دلیل، در برخی منابع و روایت‌های ایرانی از ایزدخواست به‌عنوان «نخستین تجربه آپارتمان‌نشینی جهان» یاد می‌شود. با این حال، بررسی منابع معتبر نشان می‌دهد این ادعا هنوز تأیید رسمی ندارد. یونسکو در معرفی ایزدخواست، بر ارزش معماری چندطبقه و آثار برجای‌مانده از دوره ساسانی تا قاجار تأکید می‌کند، اما آن را نخستین آپارتمان جهان نمی‌داند.

 

 

از سوی دیگر، تاریخ شهرسازی جهان نمونه‌هایی مانند «اینسولا»های روم باستان را نیز ثبت کرده است؛ ساختمان‌های چندطبقه‌ای که محل سکونت هم‌زمان خانواده‌های متعدد بودند. بنابراین، ایزدخواست را می‌توان یکی از کهن‌ترین و منحصربه‌فردترین نمونه‌های شهرسازی طبقاتی و سکونت متراکم در ایران و جهان دانست، اما نه با قطعیت، نخستین نمونه شناخته‌شده آن.